Gewapend conflict - zorgketen paraat?

De rol van de regio bij een grote toestroom van militaire slachtoffers

Stel: de oorlog in Oekraïne escaleert en Rusland valt een NAVO-lidstaat binnen. Volgens NAVO-artikel 5 is Nederland dan in staat van oorlog en komt er een grote stroom gewonden op gang naar Nederlandse ziekenhuizen. Waar moeten we ons dan op voorbereiden? Die vraag stond centraal tijdens het Traumaoverleg Euregio op 15 april.

Ruim 180 zorgprofessionals, managers en bestuurders luisterden geboeid naar keynote spreker Mart de Kruif en de andere sprekers vanuit de NAVO, traumachirurgie en het Landelijk Coördinatiecentrum Patiënten Spreiding (LCPS). Met welke stof tot nadenken gingen zij naar huis?

#1 Laat het niet gebeuren. Je moet iets doen.

Mart de Kruif, voormalig militair met de rang van luitenant-generaal in de Koninklijke Landmacht, had als generaal-majoor de leiding over de International Security Assistance Force (ISAF) in Zuid-Afghanistan. Hij deelde vanuit zijn ervaringen wat we kunnen doen om elke keten zo effectief mogelijk te maken. “In de oorlog leer je wat een dilemma is: kiezen uit twee slechte keuzes. Normale mensen moeten dan in abnormale omstandigheden keuzes maken.” Samenwerken is dan belangrijker dan ooit. Zo omschreef de oud-generaal hoe een gewonde Nederlandse soldaat aan het front door 12 verschillende landen geholpen wordt: van mensen aan het bed tot materiaal. “Allemaal samenwerkend als één goed geolied team.”

Een andere les van de Kruif: “Plannen is cruciaal.” Voor het meeste werk wat direct na de aanslag op de MH17 werd verzet was geoefend en lagen plannen klaar. Zo ook voor de indrukwekkende rouwstoet met kist dragende militairen.

De belangrijkste les die de oud-generaal de zaal meegaf om te voorkomen dat we in een oorlog raken: “Laat het niet gebeuren: je moet iets doen.” Op het scherm verscheen een foto van een auto in een sloot naast de snelweg. “95% van de mensen die hier langs rijdt vindt het verschrikkelijk. Maar hoeveel springen er in het water?” De Kruif is ervan overtuigd dat de zorgprofessionals in de zaal echter doeners zijn. Hij sloot zijn presentatie af met een quote van de Israëlische Holocaustonderzoeker Yehuda Bauer, die zegt dat we een elfde gebod nodig hebben “Gij zult geen dader zijn, gij zult geen slachtoffer zijn, gij zult ook geen toeschouwer zijn.”

#2 Lever de best mogelijke zorg voor de grootst mogelijke groep

Hoe moeten de EU en de NAVO samenwerken om patiënten te spreiden? Hierover sprak Luitenant-kolonel Jürgen Muntenaar, Deputy Director for NATO Affairs bij Multinational Medical Coordination Center in Koblenz. Hij nam ons mee in het NAVO medical support system “Het doel van het militaire gezondheidszorgsysteem is het instant houden van gevechtskracht.” Hierbij is de inzet: de best mogelijke zorg voor de grootst mogelijke groep. “Dit is een groot verschil met een civiel ziekenhuis waarbij het veel meer gaat om de individuele patiënt.”

Hiervoor zijn drie componenten van belang. De fysieke component: voortzettingsvermogen, bemensing, uitrusting, trainingen en het ontwikkelen van militaire capaciteit. De mentale component: normen en waarden, mentale vorming, leiderschap en motivatie. En tot slot het conceptuele component: doctrine over filosofie, principes, werkwijzen en procedures, educatie en innovatie, geleerde lessen en het begrip van conflict en context.

“Hoe groot is het militair geneeskundige systeem in vergelijking met de civiele gezondheidszorg?” vroeg Muntenaar aan de zorgprofessionals in de zaal. “In Nederland werken 1,5 miljoen mensen in de zorg. Binnen defensie zijn dit er 3500. De bezetting moet dus echt van jullie zelf komen.” Vervolgens zette hij ons aan het denken over de vraag: “Hoeveel dagen kan ons gezondheidssysteem in tijd van crisis of oorlog met de huidige voorraden in ons land?”

De kolonel vervolgde zijn presentatie over de militair medische aandachtsgebieden voor Nederland: er zijn vrijwel geen grote land formaties meer en de grens is ruim 1200 kilometer opgeschoven sinds het verdwijnen van het IJzeren gordijn in 1989. Een ander aandachtsgebied is medische logistiek en instandhouding. Anno 2025 wordt opnieuw gewerkt aan spoorweg evacuatie: Nederland bouwt twee treinen van 12 wagons om slachtoffers van het front naar Nederland te vervoeren. Ook werkt men aan een ‘Medical Critical Item’ overzicht voor voorraad vorming. De EU creëert voorraadcentra voor medische goederen en werkt aan aanpassing van de wetgeving voor militair grensoverschrijdende samenwerking. “De huidige wetgeving maakt zaken soms onnodig lastig: zo mag een Nederlands slachtoffer bijvoorbeeld geen bloed krijgen uit een ander land.”

#3 Ready. Respond. Recover.

Hoe bereiden we civiele ziekenhuizen voor op de opvang van militaire slachtoffers? Hierover sprak Kolonel Prof. John Armstrong, traumachirurg uit de Verenigde Staten. Zijn belangrijkste boodschap: “Als je goed voorbereid bent kun je meer levens redden.”

Een groot verschil met de VS is dat we in Nederland regionale traumacentra hebben die goed georganiseerd zijn. Maar Armstrong tekent aan: “Verspreid slachtoffers over alle ziekenhuizen. Breng je ze allemaal onder in een traumaziekenhuis dan verstoort dit de zorg te erg.”

Om rampen- en crisesbestrijding en klinische paraatheid te trainen moet het traumasysteem actief de integratie en samenwerking met militair personeel, medische behandelingsfaciliteiten en transportmogelijkheden ondersteunen. Essentiele punten om op te focussen zijn volgens Armstrong: beheers de stroom aan slachtoffers en ondersteun bestaande civiele zorg en welzijn op de werkvloer.

#4 Gewondenspreiding binnen Nederland: we moeten het samen doen.

Stel we zijn in oorlog en er is een trein met 300 militaire slachtoffers onderweg naar Nederland. Deze melding komt dan binnen bij het Landelijk Coördinatiecentrum Patiënten Spreiding (LCPS). Michel Huiberts en Max Poorthuis, beide Chief Current bij het LCPS namen ons mee in dit scenario.

De eerste stap is het in kaart brengen van de capaciteit bij alle Nederlandse ziekenhuizen. Vervolgens worden de patiënten evenredig verdeeld over de regio’s. “Het is een illusie om te denken dat één ziekenhuis in de regio alle patiënten kan opvangen” aldus Poorthuis. Het Regionaal Coördinatiecentrum Patiënten Spreiding (RCPS) zorgt daarom voor spreiding binnen de regio.

Vervolgens moeten alle patiënten op de juiste plek terecht komen: van de landelijke hub naar het juiste ziekenhuis. Hiervoor kunnen ambulances, rode kruis, bussen en onconventionele alternatieven ingezet worden. “Kan die trein van defensie niet gewoon een rondje door het hele land rijden?” was een vraag uit de zaal. Jürgen Muntenaar lichtte toe dat dat geen optie is: “Zo’n trein moet zo snel mogelijk terug naar het front om nieuwe slachtoffers op te halen.”

Zijn de patiënten voldoende hersteld? Dan is het nog zaak om te kijken hoe ze zo snel mogelijk terug naar hun eigen land of het front kunnen.

Op dit moment zet het LCPS zich vooral in voor de opvang van militaire slachtoffers uit Oekraïne. Op het scherm verschijnt een video waarin betrokken Oekraïners vertellen hoe waardevol deze hulp uit Nederland is: ze spreken hun dank uit naar de Nederlandse zorgverleners en iedereen die een rol heeft in dit proces.

#5 Zorg aan militaire slachtoffers heeft een enorme impact op de zorg.

Reinier de Groot, traumachirurg in MST, zoomde verder in op de zorg voor militaire slachtoffers uit Oekraïne. De afgelopen jaren zijn er 32 medische evacués uit Oekraïne opgevangen in het MST. De traumachirurg deelde de casussen en vertelde wat de impact hiervan was op zijn collega’s.

In 2022 kwam de eerste evacué aan, het ziekenhuis had hier nog geen systeem voor en er was weinig informatie over de klinische toestand van de patiënt. “Ik was onder de indruk van de indrukwekkende voorbehandeling die aan het front gedaan was”. Maar er waren ook uitdagingen. “De zorg voor een patiënt met veel pijn heeft een enorme impact op medewerkers. Zelfzorg voor ons eigen personeel bleek heel belangrijk”.

Met standaard zorg kwamen ze er niet, zo bleek ook uit de lab uitslagen: “Allemaal resistent en allemaal gekke beesten.” En dat gold zeker ook voor het werk van de traumachirurgen: door het type verwondingen en de tijd tussen verwonding en behandeling in Nederland werkten standaard methoden niet. “Als ervaren chirurg denk je: ik ken mijn trucje wel. Maar dit zijn andere trucjes die je moet leren.”

Ook culturele verschillen zorgen voor een uitdaging. Patiënten hebben soms de verwachting “Ik ben nu in het westen: nu komt alles goed”. Maar soms komt het niet goed en moet een ledemaat geamputeerd worden. Een gevoelig punt “Hier speelt trots een rol. Ze hebben liever een niet functionerende arm dan geen arm”. In het ziekenhuis probeerden ze patiënten zo goed mogelijk op maat te helpen zo liet de Groot zien in verschillende casussen. Hij gaf daarbij ook een kanttekening: “Als we heel veel van dit soort patiënten krijgen kan dat niet zo uitgebreid.”

Al met al: veel stof om over na te denken voor de 180 aanwezigen. We zijn aan het denken gezet over de rol van onze regio bij een grote toestroom van militaire slachtoffers. En de factoren die hierbij van belang zijn. Nu is het tijd om aan de slag te gaan. De belangrijkste boodschap van de avond was duidelijk: wees voorbereid. De bijeenkomst was een goede start om dit samen op te pakken en plannen uit te werken. Want ook die conclusie was duidelijk: we moeten het samen doen.